მარსი ერთ–ერთი ყველაზე მომხიბვლელი პლანეტაა მზის სისტემაში. „წითელი პლანეტის“ სახელით ცნობილი, ის საუკუნეების განმავლობაში აოცებდა მეცნიერებსა და მოყვარულ ასტრონომებს. უძველესი მითებიდან დაწყებული თანამედროვე რობოტულ მისიებამდე, მარსი თანდათან გვიხსნის თავის საიდუმლოებებს. ძველი, დინამიური წარსულისა და შესაძლო სიცოცხლის კვალი დღემდე ინტერესის მთავარ საგნად რჩება.
მილიარდობით წლის წინ მარსს უფრო თბილი, ნოტიო და უფრო მკვრივი ატმოსფერო გააჩნდა — რაც შეიძლება სიცოცხლისთვის ხელსაყრელი პირობების მაჩვენებელი იყოს.
პლანეტა მრავალი სახელით
რომაელებმა მარსს ომის ღმერთის სახელი დაარქვეს, მისი სისხლისფერი გარეგნობის გამო.
უფრო დიდი ხნით ადრე ეგვიპტელები მას Her Desher-ს („წითელი“) ეძახდნენ.
მისი დამახასიათებელი მოწითალო ფერი რკინის შემცველი მინერალების ჟანგვით არის განპირობებული.
უძველესი სიცოცხლის ძიება
მიუხედავად იმისა, რომ მარსზე ცოცხალი ორგანიზმების არსებობა ნაკლებად მოსალოდნელია, მეცნიერები იქ ძველი მიკრობული სიცოცხლის ნიშნებს ეძებენ. დამშრალი მდინარის კალაპოტები, ტბების კვალი და წყალში წარმოქმნილი მინერალები იმაზე მიანიშნებს, რომ პლანეტაზე ოდესღაც სიცოცხლისთვის ხელსაყრელი პირობები არსებობდა.
ზომა და მანძილი
მარსის რადიუსი დაახლოებით 3,390 კმ-ია — ეს დედამიწის ზომის ნახევარზე ოდნავ ნაკლებია.
მარსი მზის გარშემო საშუალოდ 228 მილიონი კმ მანძილზე ბრუნავს — დაახლოებით 1.5-ჯერ უფრო შორს, ვიდრე დედამიწა.
მზის სხივებს მარსამდე მისაღწევად დაახლოებით 13 წუთი სჭირდებათ.
დღე, წელიწადი და სეზონები
მარსზე ერთი დღე, იგივე „სოლი“, 24.6 საათი გრძელდება — თითქმის ისეთივე ხანგრძლივობისაა, როგორიც დედამიწის დღეა.
თუმცა მარსული წელიწადი 687 დედამიწის დღეს მოიცავს.
ღერძის 25-გრადუსიანი დახრის წყალობით, პლანეტაზე სეზონებიც იცვლება, მაგრამ მათი ხანგრძლივობა მერყეობს ელიფსური ორბიტის გამო. მაგალითად, ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში გაზაფხული ყველაზე გრძელია, ხოლო შემოდგომა — ყველაზე მოკლე.
მარსის მთვარეები
მარსს ორი მცირე, არარეგულარული ფორმის მთვარე ჰყავს — ფობოსი და დეიმოსი. მიიჩნევა, რომ ისინი შესაძლოა ოდესღაც ასტეროიდები ყოფილიყვნენ, რომლებიც პლანეტამ ჩაიჭირა.
ფობოსი თანდათან მარსს უახლოვდება და მოსალოდნელია, რომ ან დაეჯახება, ან დაიშლება და რგოლს შექმნის.
დეიმოსი უფრო პატარა და მოშორებულია.
ამჟამად მარსს რგოლები არ აქვს, თუმცა ფობოსის დაშლის შემთხვევაში დაახლოებით 50 მილიონ წელიწადში მტვროვანი რგოლი შეიძლება წარმოიქმნას.
როგორ გაჩნდა მარსი
მარსი დედამიწის მსგავსად დაახლოებით 4.5 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა, ის კლდოვანი ტიპის პლანეტას წარმოადგენს, აქვს მკვრივი ბირთვი, კლდოვანი მანტია და მყარი ქერქი.
შიდა სტრუქტურა
მარსის ბირთვი ძირითადად რკინისგან, ნიკელისა და გოგირდისგან შედგება და შესაძლოა 2100 კმ–ს აღწევდეს. მანტია და ქერქი კლდოვანი მასალებისა და მინერალების ნაზავია — მათ შორისაა მაგნიუმი, ალუმინი და კალციუმი. ქერქი შედარებით თხელია — 10-დან 50 კილომეტრამდე.
ზედაპირის თავისებურებები
მარსის ზედაპირი მთლიანად წითელი არ არის — მასზე გვხვდება ყავისფერი და ოქროსფერი ტონებიც. პლანეტა ვულკანებით, უზარმაზარი კანიონებითა და დამშრალი მდინარეების კალაპოტებით არის დაფარული.
ოლიმპოს მონსი — მზის სისტემაში ყველაზე მაღალი ვულკანია და სამჯერ აღემატება ევერესტს.
ვალეს მარინერისი, უზარმაზარი კანიონის სისტემა, თითქმის 4800 კმ–ზეა გადაჭიმული — კალიფორნიადან ნიუ–იორკამდე მანძილზე მეტი.
წყალი მარსზე: წარსული და აწმყო
ოდესღაც მარსზე მდინარეები და ტბები არსებობდა, ზოგიერთ რეგიონში მასიური წყალდიდობებიც კი მოხდა. დღესდღეობით, წყლის დიდი ნაწილი პოლარული ყინულის სახით ზედაპირის ქვეშ იმალება, ან წელიწადის გარკვეულ პერიოდში მარილიანი ნაკადების სახით ფერდობებზე ჩნდება. თხელი ატმოსფეროს გამო მარსზე თხევადი წყლის შენარჩუნება ზედაპირზე შეუძლებელია.
ატმოსფერო და კლიმატი
მარსის ატმოსფერო ძალიან თხელია და ძირითადად CO₂-ისგან შედგება, ასევე შეიცავს აზოტისა და არგონის მცირე რაოდენობებს. ეს ატმოსფერო ზედაპირზე თხევადი წყლის შენარჩუნებისთვის საკმარისი წნევას ვერ უზრუნველყოფს და კოსმოსური გამოსხივებისგანაც სუსტი დამცავია. ტემპერატურა დღეღამეში მკვეთრად იცვლება — დღისით შეიძლება 20°C იყოს, ხოლო ღამით -153°C-მდე დაეცეს.
ზოგჯერ მტვრიანი ქარიშხლები მთელ პლანეტას მოიცავს და კვირების ან თვეების განმავლობაში გრძელდება.
დაკარგული მაგნიტური ველი
დღეს მარსს გლობალური მაგნიტური ველი აღარ გააჩნია, თუმცა სამხრეთ ნახევარსფეროს ქერქის ნაწილი ძლიერი მაგნეტიზმით გამოირჩევა. ეს მიანიშნებს, რომ დაახლოებით 4 მილიარდი წლის წინ პლანეტას აქტიური მაგნიტური ველი ჰქონდა.
მარსი კონტრასტებით სავსე სამყაროა — მშრალი, მაგრამ ოდესღაც წყლიანი; ცივი, თუმცა ერთ დროს თბილი; მშვიდი, მაგრამ გეოლოგიურად აქტიური წარსულით. ეს პლანეტა მუდმივად ახალ კითხვებს ბადებს და გვისახავს სამეცნიერო კვლევის ახალ გზებს. ყოველი ახალი მისია და აღმოჩენა უფრო გვიახლოვებს არა მხოლოდ მარსის საიდუმლოებების, არამედ მთელი მზის სისტემის და შესაძლოა — დედამიწის მიღმა სიცოცხლის უკეთ გაგებასთან.
წყარო: NASA