სამეცნიერო ფანტასტიკა ხშირად გვაჩვენებს კაცობრიობას, როგორც ლამაზად დაუსრულებელ პროექტს — მუდმივად ექსპერიმენტს, რომელიც საკუთარ საზღვრებს მუდმივად ცდის. ზოგჯერ ეს საზღვრები დროა, ზოგჯერ სივრცე, და ზოგჯერ… სხვა ცივილიზაცია. სწორედ ასეთ ეპიზოდებში იბადება ერთ-ერთი ყველაზე ფრთხილი, მაგრამ ძლიერი კითხვა: რა მოხდება, თუ „ისინი“ მართლაც არსებობენ?
ამჯერად განვიხილოთ სამი ფანტასტიკის ნაწარმოები, რომელიც მზის სისტემაში ხდება, რომლებიც პირდაპირ ან ირიბად ეხება უცხოსთან შეხვედრას — იქნება ეს სხვა ცივილიზაცია, უკიდურესი საზოგადოება თუ მორალური არჩევანი ახალ სამყაროში. ესენია: ართურ კლარკის „შეხვედრა რამასთან“ , ძმები სტრუგაცკების „მეწამული ღრუბლების ქვეყანა“ და ენდი უეირის „არტემისი“.
„შეხვედრა რამასთან“ — ართურ სი კლარკი
ეს კლასიკური ნაწარმოები იწყება უდიდესი იდუმალებით: მზის სისტემაში მოულოდნელად გამოჩნდება ცილინდრის ფორმის უცხო ობიექტი, რომელსაც რამა ეწოდება. ის არ არის აგრესიული, არც პირდაპირი კომუნიკაცია აქვს — უბრალოდ არსებობს. და ადამიანებს მისი სწორედ ეს „უბრალოდ არსებობა“ უნგრევს ნერვებს.
კლარკი არ გვთავაზობს ხმაურიან მოვლენებს. ეს რომანი ფრთხილი დაკვირვებაა უცნობთან შეხვედრის იდეაზე. ის გვეუბნება, რომ შესაძლოა სხვა გონიერ ცივილიზაციასთან კონტაქტი საერთოდ არ ჰგავდეს იმას, რასაც წარმოვიდგენთ — შესაძლოა საერთოდ არ მოიცავდეს საუბარს, ურთიერთობას ან ომს. შესაძლოა, ისინი უბრალოდ გავლის რეჟიმში არიან. და ჩვენ? უბრალოდ „დამკვირვებლები“.
წიგნი გვიტოვებს კითხვის ნიშანს, არ გვაძლევს პასუხებს — და სწორედ ამით არის იგი ღირებული. შეხვედრა რამასთან გავს დაკვირვებას ღმერთის ჩუმ სიჩუმეზე. წიგნი თარგმნილია ქართულად გამომცემლობა მედუზას მიერ.
„მეწამული ღრუბლების ქვეყანა“ — ძმები სტრუგაცკები
ეს ერთ-ერთი უძველესი საბჭოთა ფანტასტიკური რომანია.
სიუჟეტში ადამიანი მოემგზავრება პლანეტაზე, სადაც მეწამული ღრუბლები სამოთხის სიმბოლოს ქმნის. იქ მცხოვრები ადამიანები არ იცნობენ კერძო საკუთრებას, ძალადობას და პიროვნულ ეგოს. ტექნოლოგია სრულ ჰარმონიაშია ბუნებასთან, ხოლო ცნობიერება — კოლექტიურ ჰუმანურ ღირებულებებზეა დაფუძნებული.
სტრუგაცკები თითქოს ცდილობენ, დაგვანახონ, რა მოხდებოდა, თუ ადამიანი აღიარებდა, რომ ეგოიზმი განვითარების დაბრკოლებაა. მიუხედავად ძველი ენისა და სტილისტიკისა, ნაწარმოები დღემდე იკითხება, როგორც ფიქრი იმაზე, როგორ ვხედავთ იდეალურ მომავალს — და ვსინჯავთ თუ არა ჩვენს ეთიკურ ზღვარს მისკენ სიარულში. წიგნის საბჭოური ქართული თარგმანი არსებობს
„არტემისი“ — ენდი უეირი
ენდი უეირი ამ წიგნით სრულიად განსხვავებულ სივრცეში გადადის — მარსელის შემდეგ ეს უკვე არ არის მხოლოდ „მეცნიერი გადარჩენის გზაზე“, არამედ კრიმინალური ტრილერი მთვარეზე არსებულ პირველ ქალაქში, სახელად არტემისი.
მთავარი გმირი — ჯაზ ბაშარა — არ არის იდეალური პერსონაჟი. ის მოქნილი, ჭკვიანი, მაგრამ გარკვეულწილად ეგოისტი ახალგაზრდაა, რომელიც მთვარის კოლონიაში პატარა თაღლითობებით ცხოვრობს. თუმცა ერთ დღეს ის დიდი თამაშის ნაწილად იქცევა — პოლიტიკის, კონტროლისა და კორპორატიული ძალაუფლების ფრონტზე.
წიგნი სავსეა ტექნიკური დეტალებით, თუმცა რეალური დრამა გმირის შინაგან ბრძოლაშია. არტემისი დაგვანახებს, როგორ ხდება ადამიანი პრაგმატული, როცა კოლონია უნდა შენარჩუნდეს, წესრიგი — დაცული და კოსმოსში გადარჩენა — ყოველდღიურობა. უეირი ისევ გვასწავლის, რომ მეცნიერული ოპტიმიზმი მაშინ ფასობს, როცა ადამიანის ბუნება მას ხელს არ უშლის.
ეს სამი წიგნი სამყაროებს გვისახავს — თითოეული თავის რადიკალურად განსხვავებულ კითხვას სვამს:
- რა უნდა ვქნათ, როცა შევხვდებით იმაზე ბევრად დიდსა და ჩუმ არსებას, ვიდრე ჩვენი წარმოდგენაა?
- შეიძლება კი რეალურად ჰარმონიული, ეგოსგან თავისუფალი ცივილიზაცია?
- და თუკი მთვარეზე ცხოვრება ხვალ დაიწყო — როგორ საზოგადოებას ავაშენებთ: სამართლიანს, თუ იგივეს რაც დედამიწაზე გვაქვს?
ფანტასტიკა იმიტომ გვიყვარს, რომ ის თითქოს „შორსაა“ — მაგრამ სინამდვილეში, ჩვენს დღევანდელობას უფრო პირდაპირ ეხება, ვიდრე რომელიმე რეალისტური რომანი. ეს სამი წიგნი სწორედ ამიტომ არის ღირებული: ისინი გაბედულად გვაიძულებენ ვიფიქროთ იმაზე, რაც ჯერ არ მომხდარა — მაგრამ შეიძლება ძალიან მალე დაიწყოს.