სამეცნიერო ფანტასტიკა უკვე დიდი ხანია, რაც გასცდა „კოსმოსში მოფრინავე ხომალდების“ ჟანრულ კლიშეს. ის იქცა სფეროდ, სადაც მეცნიერება და ფილოსოფია, ემოცია და ეთიკა, ტექნოლოგია და ტრაგედია ერთ მთლიან ჰუმანურ ქსოვილში იბმება. ეს ის ჟანრია, სადაც კითხვა: “რა მოხდება, თუ…” იწყება და მთავრდება ფიქრებით: “ვინ ვართ ჩვენ?”
ამ ბლოგპოსტში განვიხილავთ ოთხ ფუნდამენტურად განსხვავებულ ფანტასტიკის წიგნს, რომლებიც, თითოეულმა თავის გზით, ჟანრის საზღვრებს გადააბიჯა და ღრმა ფენებში შეძვრა — გონების, რწმენის, კომუნიკაციის, გადარჩენის და ძალაუფლების ფენებში.
„სოლარისი“ — სტანისლავ ლემი
უცხო პლანეტაზე, რომელსაც სოლარისი ჰქვია, რაღაც უჩვეულო ხდება: მთელი პლანეტა ერთგვარი ცოცხალი ოკეანეა — გონიერი არსება, რომელიც ადამიანებს საკუთარი ტკივილის მატერიალურ პროექციებს უგზავნის. ფსიქოლოგი კრის კელვინი პლანეტაზე ჩადის, რათა შეისწავლოს, რა ხდებოდა იქამდე, მაგრამ ძალიან მალე პლანეტა თავად მის სულიერ ლიმიტებს ცდის.
ლემის ეს შედევრი არის ფილოსოფიური ფანტასტიკის მაღალი წერტილი. ის არ ცდილობს უცხოპლანეტელის “გაგებას”, არამედ გვაჩვენებს, რომ უცხოს გაგება ზოგჯერ შეუძლებელია, და ამას მხოლოდ ჩვენს თავში ვეძებთ. სოლარისი სარკეა — არამარტო კაცობრიობის, არამედ პირადი დანაშაულისა და წარსულის, რომელიც უკან არასდროს გვეხსნება.
ლიტერატურულად ეს ნაწარმოები სევდიანი, სიმფონიური და ღრმა ტექსტია, სადაც ვერ იპოვით ჰოლივუდურ სიუჟეტურ იმპულსებს. სამაგიეროდ, გელით ფიქრის ზღვა — პირდაპირი მნიშვნელობით. წიგნი ნათარგმნია ქართულად, სულაკაურის გამომცემლობის მიერ.
„მაგელანის ღრუბელი“ — სტანისლავ ლემი
ლემის შედარებით ადრეული ნამუშევარი, რომელიც უკვე მის მომავალ ნიჭსა და მასშტაბურ ხედვაზე მიგვითითებს. სიუჟეტი ვითარდება მომავლის კაცობრიობაში, რომელიც უკვე სოციალისტურ იდეალებზე აგებულ ერთობლივ საზოგადოებად გადაიქცა. მთავარი გმირი მიფრინავს სხვა ვარსკვლავურ სისტემაში რათა განახორციელოს კონტაქტი უცხო ცივილიზაციასთან.
ეს ნაწარმოები იდეურად უფრო ოპტიმისტურია, ვიდრე სოლარისი. აქ ადამიანები ტექნოლოგიას იყენებენ როგორც პროგრესის იარაღს და არა როგორც ძალაუფლების მექანიზმს.
მაგელანის ღრუბელი განსაკუთრებით საინტერესოა დღევანდელი ინდივიდუალიზმის ეპოქაში — როცა კოლექტიური მიზნისთვის მსხვერპლი თითქმის წარმოუდგენელია. ამ წიგნის საბჭოური ქართული თარგმანი არსებობს.
„დიუნი“ — ფრენკ ჰერბერტი
„დიუნი“ არ არის მხოლოდ წიგნი — ეს ცივილიზაციის სიმულაციაა. ფრენკ ჰერბერტის უნიკალური სამყარო გაშლილია უდაბნოში — პლანეტა არაკისზე, სადაც უდიდესი რესურსი, სუნელი, მდებარეობს და მასზე კონტროლი მთელი გალაქტიკური იმპერიის ბალანსს განსაზღვრავს.
პოლ ატრეიდესის ამბავი ეპიკური საგაა — შურისძიება, სულიერი გარდაქმნა და ლიდერად გარდასახვის მძიმე გზა. თუმცა „დიუნი“ გაცილებით მეტია, ვიდრე ერთ ადამიანზე კონცენტრირებული ამბავი. ეს წიგნი არის ეკოლოგიური მანიფესტი, რელიგიური ფენომენის კრიტიკა, გენის ინჟინერიის ეთიკური გამოცდა, და ამავდროულად, ბრწყინვალე სტრუქტურით დაგეგმილი პოლიტიკური დრამა.
სიუჟეტი კომპლექსურია, სტილისტიკა — მკვეთრი, ზოგჯერ ხანგრძლივი მონოლოგებით, თუმცა სწორედ ამაშია დიუნის ძალა: ის არ ცდილობს საქმე გაგიადვილოს. ის ცდილობს გაჩვენოს, რამდენად რთულია ძალაუფლების მოპოვება — და რამდენად უარესი შეიძლება იყოს მისი შენარჩუნება. დიუნი თარგმნილია ქართულად გამომცემლობა “წიგნები ბათუმში”-ს მიერ.
„პროექტი ჰეილ მერი“ — ენდი უეირი
უეირის თანამედროვე ბლოკბასტერი წიგნია — ავტორისგან, რომელმაც ადრე მარსელი (The Martian) გვაჩუქა. თუმცა ჰეილ მერი გაცილებით უფრო ღრმა, ემოციური და აზრიანი ტექსტია.
მთავარი გმირი, სკოლის მათემატიკის მასწავლებელი, იღვიძებს უცხო კოსმოსურ ხომალდზე, მეხსიერება დაკარგული აქვს, თუმცა მალევე ხვდება, რომ ერთადერთი გადარჩენილი ადამიანია ხომალდზე, რომელმაც კაცობრიობა უნდა გადაარჩინოს. ჩვენი პლანეტა სერიოზულ ენერგეტიკულ კრიზისს განიცდის უცნაური ასტროფიზიკური ფენომენის გამო, და გმირი მარტო კი არაა — ის ახალ გონიერ არსებასთან კონტაქტს ამყარებს, უცხო მოლეკულარულ ფორმასთან, რომლის სახელი ხდება როკი.
ეს წიგნი არ არის მხოლოდ გადარჩენის ისტორია. ის მეცნიერების სიყვარულის მანიფესტია. აქ ფიზიკა, ბიოლოგია და ასტრონომია ლიდერობს როგორც სიუჟეტური ძაფები — მაგრამ მათგან ყველაზე ძლიერი მაინც ჰუმანურობაა: მეგობრობა სრულიად განსხვავებულ არსებასთან და სოლიდარობა მაშინაც კი, როცა ენა, სხეული და ცივილიზაცია სრულიად შეუთავსებელია.
უეირი გვიმტკიცებს: ჭეშმარიტი ინტელექტი იწყება თანაგრძნობით.
ამ ოთხმა წიგნმა თითოეულმა თავის დროში გადადგა ჟანრული საზღვრის გადალახვის ნაბიჯი. ლემმა გაგვაცნო იდეურად გაუცნობადი გონი, ჰერბერტმა შექმნა ცივილიზაციის პოლიტიკური მოდელი, უეირმა კი სამეცნიერო პრობლემებიდან ჰუმანურობამდე მიგვიყვანა. ისინი ერთმანეთს არაფრით ჰგვანან, მაგრამ საერთო აქვთ ერთი რამ — ყველა მათგანი გვაიძულებს დავფიქრდეთ არა იმაზე, რა არის კოსმოსში, არამედ იმაზე, ვინ ვართ ჩვენ ამ კოსმოსში.