სიტყვა „ფანტასტიკა“ დღემდე ზოგჯერ არასერიოზულად ჟღერს — თითქოს არ არის საკმარისად სერიოზული, რომ „კარგ ლიტერატურად“ ჩაითვალოს. მაგრამ ვინც სერიოზულად მიუდგა ჟანრს, იცის, რომ სამეცნიერო ფანტასტიკა უფრო მეტია, ვიდრე ტექნოლოგიით შეფუთული ზღაპრები. ის ადამიანური ბუნების კვლევაა, მომავალზე გაუთავებელი ფიქრი და იმ პრობლემების არეკვლა, რომლებიც ჯერ კიდევ წარსულშიც ვერ დავძლიეთ.

ამ სტატიაში განვიხილავთ ექვს გამორჩეულ ფანტასტიკის ნაწარმოებს — თითოეული მათგანი უნიკალური გზით ეხება კაცობრიობის, ცივილიზაციის, ეთიკისა და პიროვნების საკითხებს. მათი ავტორები — ჰაინლაინი, სტრუგაცკები, სიმაკი და ართურ კლარკი  — ჩვენთვის კოსმოსზე არანაკლებ რთული და საინტერესო საკითხებს ამუშავებენ: დრო, ბავშვობა, ცივილიზაციის დასასრული, ტექნოლოგია, უცხოება და თავისუფლება.

 „კარი ზაფხულში“ — რობერტ ჰაინლაინი

ჰაინლაინის ეს რომანი 1956 წელს გამოვიდა და დღემდე რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ადამიანურ, თბილ და სიურრეალისტურ ფანტასტიკად. სიუჟეტი ტექნოინჟინერზეა, რომელიც მოტყუებული რჩება საყვარელი ადამიანებისგან და იძულებულია სამომავლო რეალობაში გაიყინოს — სიტყვასიტყვით. ის 30 წელი ზამთარში კრიოგენული ძილით „იძინებს“, იმ იმედით, რომ სადღაც იქით ზაფხულის კარი აუცილებლად ელოდება.

ტექნოლოგია, დროში მოგზაურობა, ბიოეთიკა და თავისუფალი ნება — ყველა ეს თემა ჰაინლაინის ტიპური, თითქმის მარტივი ენით, მაგრამ საოცარი სიღრმითაა გადმოცემული. წიგნი გამოხატავს იმედს — რომ მომავალი შეიძლება იყოს უკეთესი, თუ სიყვარულს და სამართლიანობას არ დავკარგავთ.

„პიკნიკი გზის პირას“ — არკადი და ბორის სტრუგაცკები

ეს ერთ-ერთი ყველაზე რთულად გასააზრებელი და ფილოსოფიურად მდიდარი ნაწარმოებია ფანტასტიკის ისტორიაში. გამოქვეყნდა 1972 წელს. სიუჟეტი ვითარდება იმ სამყაროში, სადაც უცნობი, უცხო ცივილიზაციის მოულოდნელი ვიზიტის შემდეგ, დედამიწაზე რჩება „ზონა“ — მიტოვებული სივრცე, სავსე საფრთხეებით, უცნაური ფენომენებით და უცნაური ნივთებით.

წიგნის მთავარი გმირი „სტალკერია“ — კონტრაბანდისტი, რომელიც ზონაში შედის ნივთების მოსაპოვებლად. მაგრამ ზონა მეტაფორაა — გაუგებარ მომავალზე, არათანმიმდევრულ ბედზე და იმაზე, როგორია ადამიანი მაშინ, როცა რეალობა აბსურდულია. ეს წიგნი მოგაგონებთ ტარკოვსკის „სტალკერს“, ფილმი სწორედ ამ ნაწარმოებზეა დაფუძნებული.

„ქალაქი“ — კლიფორდ დ. სიმაკი

სიმაკის ეს რომანი 1952 წელს გამოქვეყნდა და საოცარი კონსტრუქციით გამოირჩევა. ის მოთხრობების კრებულივით იკითხება, რომლებიც მომავალში მცხოვრები ჭკვიანი ძაღლების მიერ იწერება, როგორც ლეგენდა ადამიანებზე — არსებებზე, რომლებიც თითქოს ოდესღაც არსებობდნენ, მაგრამ შემდეგ უბრალოდ გაქრნენ.

ეს წიგნი არ არის მხოლოდ ადამიანი–ცხოველების მომავალი ურთიერთობის შესახებ. ქალაქი არის მედიტაცია იმაზე, თუ როგორ იცვლება ცივილიზაცია. როცა ადამიანი აღარ საჭიროებს ომებს, საკუთრებას, ქალაქებს — როცა იგი უბრალოდ თმობს. სიმაკი გვეკითხება: არის თუ არა ადამიანი განუყოფელი ნაწილი ცივილიზაციის, თუ მხოლოდ მისი დროებითი ქმნილება? ძალიან  ტკივილიანი და ღრმა წიგნია.

„ბავშვობის დასასრული“ — ართურ კლარკი

1953 წლის ეს რომანი ერთ-ერთი ყველაზე პროვოკაციული ფიქრის სტიმულია ფანტასტიკაში. Overlords— უცხოპლანეტელები — მოდიან დედამიწაზე და მშვიდობიანად აიღებენ ძალაუფლებას. ომები შეწყდება, შიმშილი აღარ იქნება, მტერი აღარ იარსებებს. მაგრამ განა მშვიდობა განვითარებაა?

კლარკი საოცრად წონასწორად აყენებს კითხვას: შეიძლება თუ არა ცივილიზაციის ზრდა იმ გზით, სადაც ადამიანი აღარ იბრძვის? და საერთოდ, რა არის ზრდა? წიგნის ფინალი შოკისმომგვრელია — ის არ იძლევა პასუხებს, მხოლოდ აჩენს კითხვებს. ბავშვობის დასასრული არ გულისხმობს მხოლოდ ინდივიდს — ეს კაცობრიობის ბავშვობის დასასრულია. ეს ის ერთერთი წიგნია, რომელიც დასასრულის შემდეგ პასუხებზე მეტ კითხვებს ტოვებს.

„გობლინთა ნაკრძალი“ — კლიფორდ დ. სიმაკი

კლიფორდ სიმაკი გენიალურია აბსურდის ხორცშესხმაში. The Goblins Reservation შედარებით ნაკლებად ცნობილია, მაგრამ მაინც მისი ფერადი, სასაცილო, თან სევდიანი ნაწარმოებია. დროის მოგზაურობა, კლონები, შექსპირი, გობლინები და მეცნიერები — ყველაფერი ეს ერთ ნაწარმოებში იკვეთება და თითქოს აბსურდული ქაოსია, მაგრამ ამ ქაოსიდან სარკესავით ირეკლება თანამედროვე საზოგადოების კრიტიკა.

სიმაკი არ გვაძლევს პირდაპირ გზას. ის გვაჩვენებს, რამდენად აბსურდულია სამყარო, როდესაც მეცნიერება პრიორიტეტზე მაღლა იდგება, ხოლო ადამიანობა — მხოლოდ ტექნიკურ დეტალად იქცევა.

„დრო ყველაზე მარტივია“ — კლიფორდ დ. სიმაკი

ეს შედარებით მოგვიანებით, 1970-იან წლებში დაწერილი რომანია, რომელიც პიროვნების და საზოგადოების ურთიერთდამოკიდებულებაზეა. მთავარი გმირი დროში მოგზაურია, რომელიც წარსულში დაბრუნდება, რომ პრობლემური მომავლისგან თავის დაღწევა სცადოს.

მაგრამ წარსულიც უცხოა. და სწორედ აქ იწყება მთავარი კითხვა: არის კი შესაძლებელი დროის შეცვლა ისე, რომ ადამიანმა თავი არ დაკარგოს? ეს ნაწარმოები ძლიერი ფსიქოლოგიური დრამაა. იგი ლაპარაკობს მორალურ არჩევანზე, ვნებაზე, მარტოობაზე და იმაზე, თუ რამდენად ძნელია თავისუფლება მაშინ, როცა დრო უცვლელი არ არის.

სამეცნიერო ფანტასტიკა მხოლოდ კოსმოსური ხომალდები არ არის. ეს ის ჟანრია, რომელიც გვაიძულებს დავფიქრდეთ საკუთარ თავზე — ვინ ვართ, საით მივდივართ და რა ფასად გვიჯდება ცივილიზაცია. ჰაინლაინის რბილი ოპტიმიზმი, სტრუგაცკების პესიმიზმი, სიმაკის ლირიული სევდა, კლარკის ფილოსოფიური სითბო — ყველა მათგანმა მოიტანა რაღაც მნიშვნელოვანი ჩვენს ფიქრებში.

თუ ოდესმე ფიქრობდი, რომ ფანტასტიკა „ზღაპარია დიდებისთვის“, მაშინ ეს ექვსი წიგნი ერთბაშად დაგარწმუნებს საწინააღმდეგოში. ეს არ არის უბრალოდ კარგი წიგნები. ეს საჭირო კითხვებია — და პასუხები, რომლებზეც მხოლოდ თავად უნდა იფიქრო.