კოსმოსური რბოლა XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური ტექნოლოგიური და სამეცნიერო შეჯიბრი იყო. ეს ბრწყინვალე ეპოქა ორმხრივ, წარმოუდგენელ წინსვლას ნიშნავდა კოსმოსის კვლევაში და, ამასთან, ორი სახელმწიფოს – ამერიკის შეერთებული შტატების და საბჭოთა კავშირის – ტექნოლოგიური უპირატესობისთვის ბრძოლას. ყველაფერი 1957 წელს დაიწყო, როდესაც საბჭოთა კავშირმა დედამიწის ორბიტაზე გაუშვა პირველი ხელოვნური თანამგზავრი „სპუტნიკი.“ ამ მოვლენის შემდეგ „კოსმოსური რბოლა“ ოფიციალურად დაიწყო, სამუდამოდ შეცვალა კაცობრიობის წარმოდგენები და მიზნები კოსმოსთან მიმართებაში.

„სპუტნიკი,“ ლაიკა და „ექსპლორერი“

1957 წლის 4 ოქტომბერს, საბჭოთა კავშირმა პირველი ხელოვნური თანამგზავრი, სპუტნიკი-1, დედამიწის ორბიტაზე გაუშვა. სპუტნიკის გაშვება უდიდესი გარღვევა იყო; მისი თანმდევი რადიოსიგნალები მთელ მსოფლიოში ისმოდა და მსოფლიოს აჩვენებდა, რომ ადამიანი ახალ სამყაროში გადადიოდა. ამან ამერიკაში შიში და სტრატეგიული შეშფოთება გამოიწვია და, გარკვეულწილად, ამ სფეროში სამომავლო მისწრაფებებსაც უბიძგა.

საბჭოთა კავშირი მალევე გაჰყვა პირველ წარმატებას და ნოემბერში გაუშვა სპუტნიკ-2, რომელმაც ცუგა, სახელად ლაიკა, პირველ ცოცხალ არსებად აქცია დედამიწის ორბიტაზე. ლაიკას მისია, მიუხედავად იმისა, რომ რთული და ტრაგიკული იყო (ლაიკა 7დღის შემდეგ ჟანგბადის ამოწურვით დაიღუპა), მაინც დიდი მიღწევა გახლდათ. ამან შეერთებულ შტატებს უბიძგა, რომ კიდევ უფრო გააქტიურებულიყო და შეექმნა NASA (1958 წელს). აშშ-მა კოსმოსში გაგზავნა თავისი პირველი თანამგზავრი, ექსპლორერ-1, რომელმაც პირველივე წელს აღმოაჩინა ვან-ალენის რადიაციული სარტყელები, რითაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა დედამიწის გარშემო კოსმოსური გარემოს შემსწავლელ მეცნიერებებში.

პირველი ადამიანები კოსმოსში: იური გაგარინი და ალან შეპარდი

კოსმოსურ რბოლაში ყველაზე ამაღელვებელი ნაბიჯი 1961 წელს გადაიდგა, როდესაც საბჭოთა კავშირმა პირველად გაუშვა ადამიანი კოსმოსში – იური გაგარინი, რომელმაც თავისი კაფსულით, ვოსტოკ-1-ით დედამიწის გარშემო შემოუარა. ეს ისტორიული მოვლენა 1961 წლის 12 აპრილს შედგა და ახალ ეპოქას ჩაუყარა საფუძველი. შეერთებულმა შტატებმა მალევე, სამი კვირის შემდეგ, ალან შეპარდი გაგზავნა სუბორბიტულ ფრენაზე (პროექტ „მერკურის“ ფარგლებში), რითაც NASA-მ ასევე ისტორიულ მოვლენას მიაღწია.

1962 წელს ჯონ გლენი გახდა პირველი ამერიკელი, რომელმაც დედამიწის ორბიტაზე სრული ფრენა შეასრულა. ამან ხელი შეუწყო ამერიკის მოქალაქეებში კოსმოსის კვლევის მიმართ ენთუზიაზმის გაღვივებას. ამ პერიოდში NASA-მ უკვე დაიწყო ისეთი პროექტების შემუშავება, რომლებიც მთვარის კვლევას და ადამიანის მთვარეზე დაშვებას მოიცავდა.

„ჯემინაი“ და „აპოლო“

ამერიკამ „მერკურის“ შემდეგ შეიმუშავა „ჯემინაის“ პროგრამა, რომელიც მოიცავდა ორწევრიანი ეკიპაჟით დაკომპლექტებულ კაფსულებს. „ჯემინაი“ NASA-სთვის მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო, რადგან პროექტის ფარგლებში ასტრონავტებმა შეასრულეს პირველი სატესტო მანევრები, როგორიცაა დოქინგი, კოსმოსში ხანგრძლივად ყოფნა და ასევე პირველი „space walk.“ ეს პროგრამა იყო „აპოლოს“ წინამორბედი და სრულად მისიისთვის საჭირო რთულ მანევრებს ეძღვნებოდა.

„აპოლოს პროექტმა“ სამეცნიერო ფანტასტიკა რეალობად აქცია. 1969 წლის 20 ივლისს „აპოლო 11“-მა, ნილ არმსტრონგისა და ბაზ ალდრინის დახმარებით, მთვარეზე პირველი ადამიანები დასვა, რამაც კაცობრიობის ისტორიაში ახალი ეტაპი შექმნა. ამ მისიისა და მომდევნო ხუთი მთვარის მისიისთვის NASA-მ შექმნა იმ დროისთვის ყველაზე მძლავრი სამსაფეხურიანი რაკეტა, Saturn V. ეს ტექნოლოგია და მიღწევა, რომელიც მთვარეზე დაშვებას ემსახურებოდა, კაცობრიობისთვის უდიდეს წარმატებად და შთაგონების წყაროდ იქცა.

პირველი ხელოვნური თანამგზავრები ვენერასა და მარსზე

1960-იან წლებში საბჭოთა კავშირი და ამერიკა თანამგზავრებს შორეულ პლანეტებზე გზავნიდნენ. საბჭოთა კავშირმა პირველად გაუშვა ვენერას შემსწავლელი სერია, ვენერა-1-ით დაწყებული, რომელიც საბოლოოდ ავარიულად გამოვიდა მწყობრიდან. მიუხედავად ამისა, ვენერა-3-მა და ვენერა-4-მა უდიდესი წვლილი შეიტანეს ამ პლანეტის ატმოსფეროსა და ზედაპირის შესახებ მონაცემების შეგროვებაში, რაც განსაკუთრებით რთული იყო ვენერას უკიდურესად მაღალი ტემპერატურისა და წნევის გამო.

ამერიკამ მარსის შესასწავლად „მარინერის“ სერია განავითარა, რომლის ფარგლებში 1965 წელს „მარინერ-4“ წარმატებით მიუახლოვდა მარსს და პირველი ფოტოები გადაიღო ამ წითელი პლანეტის ზედაპირიდან, რის შემდეგაც „მარინერ-9“ გახდა პირველი ორბიტაზე დამაგრებული თანამგზავრი მარსის ირგვლივ. ეს მისიები ავლენდნენ მარსის გეოლოგიურ მახასიათებლებს და პლანეტის ატმოსფერული პირობების შესახებ მნიშვნელოვან მონაცემებს აგროვებდნენ.

„გალილეო“ და „კასინი“

1989 წელს NASA-მ გაუშვა „გალილეო“ – პირველი თანამგზავრი, რომელიც იუპიტერის სისტემის შესწავლას ემსახურებოდა. „გალილეო“ გახდა პირველი აპარატი, რომელმაც იუპიტერის მთვარეების დეტალური ფოტოები გადმოგვცა და იუპიტერის ატმოსფეროს შესწავლაში უმნიშვნელოვანესი წვლილი შეიტანა. გალილეოს წყალობით ვიცით, რომ იუპიტერის ერთ-ერთ მთავარ, ევროპაზე, ყინულის საფარის ქვეშ შეიძლება არსებობდეს წყალი და, შესაბამისად, სიცოცხლის პოტენციალი.

სატურნის შესასწავლად, NASA-მ და ESA-მ 1997 წელს გაუშვეს „კასინი.“ ეს მისია მხოლოდ სატურნს კი არა, მის გარშემო ორბიტაზე მოძრავ უამრავ მთვარესაც სწავლობდა. კასინის მისიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო აღმოჩენა იყო მონაცემები სატურნის უდიდესი მთვარის, ენცელადის შესახებ, სადაც მან ოკეანის ნიშნები შეამჩნია.

კოსმოსური სადგური და საერთაშორისო თანამშრომლობა

1970-იან წლებში საბჭოთა კავშირმა დაიწყო პირველი კოსმოსური სადგურების აგება, რომელთა შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავია სადგურ „სალიუტს“ და, მოგვიანებით, „მირს.“ „მირის“ პროექტი იყო დიდი წარმატება, რომელმაც კვლევითი ექსპერიმენტები კოსმოსში ხანგრძლივად ყოფნისთვის განავითარა.

NASA-მ საერთაშორისო პარტნიორებთან ერთად 1998 წელს ოფიციალურად დაიწყო საერთაშორისო კოსმოსური სადგურის პროექტი, რომელიც რამდენიმე ქვეყნისა და ორგანიზაციის თანამშრომლობითაა შექმნილი. 2000 წლიდან კოსმოსური სადგური მუდმივი საცხოვრებელი გახდა ადამიანებისთვის, რაც კოსმოსური კვლევის მიმართულებით დიდ მიღწევას წარმოადგენს. დღესდღეობით, ISS ხელს უწყობს მულტიდისციპლინურ კვლევებს და კაცობრიობას კოსმოსში გამძლეობისთვის ამზადებს.

1960-იან წლებში ამერიკა და საბჭოთა კავშირი არა მხოლოდ ადამიანებს გზავნიდნენ კოსმოსში, არამედ მრავალ სამეცნიერო მიზანს ისახავდნენ. პირველმა რაკეტებმა გახსნეს გზა მთვარის, ვენერას, მარსის და სხვა პლანეტების ორბიტებზე ათობით ახალ მისიისთვის. 1977 წელს გაშვებულმა „ვოიაჯერი 1“ და „ვოიაჯერი 2“ მა უკვე გადალახეს მზის სისტემის საზღვრები, გასცდნენ ჩვენთვის მშობლიურ სამყაროს და ჩვენი ცივილიზაციის უდიდესი მიღწევები მიაქვთ ახალი ვარსკვლავური სისტემებისკენ.

კოსმოსური რბოლა, მისი ყოველი ეტაპი და მისიების განვითარება ადასტურებს ადამიანის უსაზღვრო შესაძლებლობებსა და ცნობისმოყვარეობას. იმ ეპოქის ფარგლებში, რაკეტები და თანამგზავრები ერთი მიზნისკენ მიდიოდნენ – კოსმოსის და სამყაროს უკეთ შესწავლა და, საბოლოოდ, კაცობრიობის მომავალი კოსმოსში.

1991 წლის 31 დეკემბერს კოსმოსური რბოლა ოფიციალურად დამთავრდა.